BỐN NĂM MỘT BỘ ĐỒ

 

Trường Cấp 2 "D" Phú Lâm - Cây số 15, Tân Phú · 

                        1981–1984

     Bốn năm học cấp 2, tôi chỉ có một bộ đồ. 

    Nhà nghèo, đường xa, xe đạp cũ hay hỏng. Nhưng ngày nào tôi cũng đến trường. Vì với tôi lúc đó, học là thứ duy nhất có thể thay đổi được tất cả.

     Sau khi tốt nghiệp lớp 5, tôi được chuyển thẳng lên học lớp 6 tại Trường Cấp 2 "D" Phú Lâm - ngôi trường nằm ở cây số 15, gần chợ Tân Phú - cái chợ lâu đời, sầm uất, nơi có nhiều người Hoa sinh sống và buôn bán từ bao đời nay.

     Trường xây tường xi măng, cao ráo, thoáng mát. Hai dãy phòng học đối diện nhau, cuối hai dãy là dãy nhà gỗ lợp tôn quay ra cổng - tạo thành hình chữ U rộng rãi. Cổng trường có tấm bảng gỗ đề: Trường "D" Phú Lâm. So với ngôi trường gỗ cấp 1 năm xưa, đây là một thế giới hoàn toàn khác - lớn hơn, xa hơn, và cũng nhiều thử thách hơn.

     Lần đầu tiên bước qua cổng trường ấy, tôi đứng nhìn ngôi trường một lúc. Trong lòng có gì đó vừa háo hức vừa bồn chồn — cái cảm giác của một đứa trẻ biết mình đang bắt đầu một chặng đường mới, dài hơn, khó hơn, nhưng không thể dừng lại.

     Giáo viên chủ nhiệm lớp 6 của tôi là Thầy Nguyễn Thế Trung - nhà ở cây số 3, Long Sơn, gần Chùa Giồng Thành. Thầy người thấp, vui vẻ và hoạt bát, hòa đồng với tất cả mọi người. Thầy dạy môn Hóa - Sinh, và một thời gian đầu dạy luôn cả Tiếng Pháp.

     Điều tôi nhớ nhất về Thầy không phải là bài giảng - mà là cái cách Thầy đối xử với học trò. Trong lớp có đủ loại hoàn cảnh: con nhà khá giả, con nhà buôn bán, và những đứa trẻ nghèo như tôi. Nhưng Thầy không bao giờ để bất kỳ ai cảm thấy mình kém hơn người khác. Thầy tạo ra một không khí mà ai cũng thấy mình được nhìn nhận - điều đó, với một đứa trẻ thiếu thốn như tôi, quý giá hơn bất kỳ thứ gì.

     Hôm nay, ngồi ở tuổi lục tuần nhìn lại, tôi vẫn muốn nói một lần: cảm ơn Thầy Trung. Vì Thầy đã dạy tôi rằng phẩm giá của một con người không nằm ở quần áo họ mặc hay gia đình họ xuất thân.

     Lớp trưởng của tôi là Thái Văn Cáo - mọi người hay gọi là A Cáo. Anh ta là người Hoa, gia đình buôn bán tại chợ Tân Phú, thuộc diện khá giả nhất lớp. Người cao lớn, mập mạp nhưng nhanh nhẹn. Nhìn bề ngoài, chúng tôi là hai thái cực: một người con nhà giàu, một đứa con nhà nghèo chỉ có một bộ đồ đi học.

     Vậy mà chúng tôi lại trở thành đôi bạn thân suốt bốn năm cấp 2. A Cáo không nhìn vào bộ đồ tôi mặc - anh ta nhìn vào con người tôi. Anh ta giúp tôi về điều kiện vật chất khi cần, tôi chia sẻ lại kiến thức học tập. Không ai nợ ai, không ai tính toán. Đó là loại tình bạn mà cuộc đời không cho ta gặp nhiều lần, và tôi trân trọng nó đến tận bây giờ.

     Còn Lê Thanh Hải - nhà ở cây số 21 - người bạn lặng lẽ nhất tôi từng gặp. Những năm đầu chưa có xe đạp, Hải cho tôi đi ké xe mỗi ngày mà không cần nói gì, không cần được cảm ơn. Cái tử tế không lời ấy, tôi mang theo mãi đến hôm nay như một nhắc nhở rằng: đôi khi điều tốt đẹp nhất một người có thể làm cho người khác là làm mà không cần ai biết.

     Nếu ai hỏi tôi điều gì khắc sâu nhất trong bốn năm cấp 2, tôi sẽ không kể về điểm số hay phần thưởng. 

     Tôi sẽ kể về một bộ đồ.

     Suốt từ lớp 6 đến lớp 9 - chỉ một bộ quần áo duy nhất để đi học. Học buổi sáng thì trưa về giặt, phơi lên cho khô để sáng hôm sau mặc tiếp. Học buổi chiều thì tối về giặt, để trưa hôm sau mặc đi. Bốn năm, ngày nào cũng vậy, không một ngày ngoại lệ.

     Gia đình có ba công ruộng, nhưng mùa màng thất bát liên miên - năm được năm mất, nhiều khi mất trắng. Chị Bảy và Anh Chín phải đi làm thuê để có cái ăn qua ngày. Anh Tám đã tình nguyện nhập ngũ, sang Campuchia giúp nước bạn chống chế độ Pôn Pốt. Ở nhà chỉ còn cha già, không còn sức làm gì nhiều. Và tôi - với những trang sách, ngọn đèn dầu mỗi đêm, và một bộ đồ giặt đi giặt lại.

     Nhìn quanh lớp, các bạn mặc quần áo đa dạng, nhiều bạn có đến hai ba bộ thay đổi. Tôi chưa bao giờ nói với ai về điều này. Không phải vì xấu hổ - mà vì tôi hiểu rằng kể ra cũng không thay đổi được gì. Điều duy nhất có thể thay đổi hoàn cảnh của tôi, lúc đó và mãi về sau, chỉ có thể là việc học.

     Tập vở cũng không phải mua. Mỗi cuối năm, phần thưởng học sinh giỏi là một chồng tập vở - vừa đủ để dùng cho cả năm tiếp theo. Cái vòng tròn nhỏ ấy - học giỏi để có tập, có tập để tiếp tục học - cứ thế mà xoay, lặng lẽ nuôi tôi qua từng năm tháng.

     Những năm đầu, tôi đi bộ 4 cây số đến trường - mỗi ngày, dù nắng hay mưa. Sau khi có Hải cho đi ké, đến hết lớp 7 thì được một người chị cho chiếc xe đạp cũ. Lúc mới nhận, tôi mừng lắm - cuối cùng thì cũng có xe để đi.

     Nhưng niềm vui đó mau chóng đi kèm với thực tế: chiếc xe cũ kỹ đến mức gần như không còn khả năng chịu đựng. Những năm 1981–1984, con đường từ nhà đến trường là đường làng đất đá lổm chổm - mưa xuống thì bùn lầy nhão nhoẹt, trơn trượt, nhiều đoạn phải dắt xe đi bộ. Mà xe lại cứ hỏng. Nổ vỏ giữa đường là chuyện xảy ra thường xuyên đến mức tôi gần như không còn thấy bất ngờ nữa.

     Có những hôm bánh xe bung talong - không có tiền mua vỏ ruột mới, không có chỗ sửa xe gần đó. Chỉ còn một cách: ghé vào bên đường, bứt dây chuối buộc quanh vành rồi cứ thế mà đẩy hoặc đạp cà nhắc về nhà.

     Mỗi lần nhớ lại hình ảnh đó - cậu học trò đạp xe một mình trên con đường vắng với cái vành xe buộc dây chuối - tôi vừa thấy buồn cười, vừa cay mắt.

     Nhưng chưa một lần vì chiếc xe hỏng mà tôi không đến trường. Dắt xe cũng đến. Đi bộ cũng đến. Bởi vì với tôi lúc đó, đến trường không phải là nghĩa vụ - mà là lựa chọn duy nhất, và cũng là lựa chọn thiêng liêng nhất.

     Giữa học kỳ 2 năm lớp 9, tôi được cử đi thi học sinh giỏi Vật lý cấp tỉnh tại An Giang. Đây là lần thứ hai trong đời tôi về tỉnh để dự thi - lần đầu là hồi lớp 5 với môn Toán. Lần này, tôi bước vào phòng thi với tâm thế của một người đã từng trải hơn, biết mình đang đứng trước những đối thủ giỏi từ khắp tỉnh.

     Kết quả - tôi không vượt qua. Nhưng ngồi trên chuyến tàu từ Long Xuyên trở về nhà hôm đó, tôi không cảm thấy thất bại. Tôi nghĩ đến con đường từ ngày đầu tiên vào lớp 1 không biết một chữ - đến hôm nay ngồi trong phòng thi học sinh giỏi cấp tỉnh lần thứ hai. Khoảng cách đó, không phải tiền bạc hay may mắn tạo ra. Đó là kết quả của từng đêm tự học dưới ngọn đèn dầu, từng buổi sáng đạp xe trên con đường bùn lầy, từng trang sách giở ra dù bụng chưa no.

     Được đứng trong phòng thi ấy - với tất cả những gì tôi thiếu thốn - đã là một điều đáng tự hào.

     Trước khi kết thúc năm học lớp 9, một sự kiện đã đánh dấu cột mốc quan trọng nhất trong chặng đường cấp 2 của tôi - tôi được kết nạp vào Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, ngày 28 tháng 05 năm 1984, tại xã Phú Thạnh, huyện Phú Tân, tỉnh An Giang.

     Từ chiếc khăn quàng đỏ của Đội Thiếu niên năm lớp 5 - đến huy hiệu Đoàn viên năm lớp 9. Chín năm. Mỗi bước đi là một trang đời mới được mở ra. Và khi đứng trong buổi lễ kết nạp hôm ấy, tôi nghĩ đến mẹ - người đã không còn để nhìn thấy ngày này. Nghĩ đến anh thứ Ba - người chiến sĩ đặc công đã ngã xuống để thế hệ chúng tôi được lớn lên trong hòa bình và có thể cắp sách đến trường.

     Chiếc huy hiệu nhỏ đó, với tôi, không chỉ là một phần thưởng - mà là lời nhắc nhở rằng mình đang sống thay cho những người đã không còn, và vì vậy phải sống thật tốt, thật có ý nghĩa.

     Cuối năm lớp 9, tôi thi đậu tốt nghiệp Phổ Thông Trung Học cơ sở. Và cuối hè năm ấy, tôi thi đậu chuyển cấp lên lớp 10, trường Phổ Thông Trung Học Tân Châu.

       Lúc cầm tờ giấy báo trúng tuyển trên tay, tôi đứng lặng một lúc. Không phải vì không tin - mà vì tôi cần một khoảnh khắc để thật sự cảm nhận điều đó. Bốn năm một bộ đồ. Bốn cây số đường bùn lầy. Một chiếc xe đạp buộc dây chuối. Và ngọn đèn dầu leo lét mỗi đêm - đã đưa tôi đến đây.

      Nhưng tôi cũng biết - con đường phía trước không vì thế mà dễ hơn. Trường Phổ Thông Trung Học Tân Châu là một thế giới lớn hơn nhiều. Những khó khăn, trắc trở mới đang chờ ở đó. Và tôi sẽ phải tiếp tục bước - như tôi đã bước suốt mười năm qua.

     Hôm nay, ngồi ở tuổi lục tuần nhìn lại tất cả những năm tháng ấy, tôi không cảm thấy tủi thân. Tôi chỉ thấy biết ơn - biết ơn vì những gian khó đó đã không bẻ gãy mình, mà ngược lại, đã rèn mình thành người biết trân trọng từng cơ hội nhỏ nhất.

      Tôi muốn nhắn nhủ với những thế hệ đời sau - những người con, người cháu, những bạn trẻ đang cầm trên tay tờ giấy trắng của cuộc đời - một điều mà tôi tin là thật nhất sau hơn sáu mươi năm sống và trải nghiệm:

      Dù trong mọi hoàn cảnh nào đi chăng nữa - dù nghèo, dù thiếu, dù mất mát, dù cô đơn - hãy cố gắng vượt qua, và học cho bằng được.

     Không phải vì học sẽ xóa đi mọi khó khăn ngay lập tức. Mà vì chỉ có học, có kiến thức, có trí tuệ - mới sẵn sàng đối mặt và vượt qua tất cả những gì cuộc đời đặt ra trước mặt bạn. Tiền bạc có thể mất. Sức khỏe có thể yếu đi theo năm tháng. Hoàn cảnh có thể đổi thay bất ngờ. Nhưng kiến thức - một khi đã có, không ai lấy đi được.

     Nếu bạn đang còn ngồi trên ghế nhà trường, hãy trân trọng điều đó. Không phải vì ai bắt bạn phải trân trọng - mà vì có những người, như tôi thuở nhỏ, đã phải trả bằng mồ hôi và nước mắt để có được cái điều mà bạn đang coi là hiển nhiên.

     Nếu bạn đang gặp khó khăn và muốn bỏ cuộc - hãy nhớ rằng không có hoàn cảnh nào lớn hơn ý chí của một con người quyết tâm vươn lên. Tôi đã đi qua điều đó. Tôi biết chắc như vậy.

      Và nếu bạn đã ở tuổi trung niên hay lục tuần như tôi - hãy nhớ: sự học không có tuổi. Mỗi ngày còn sống là một ngày còn có thể học thêm điều gì đó mới, để sống tốt hơn, để có ích hơn cho những người xung quanh.

     Tôi đã viết lại câu chuyện của mình - không phải để kể khổ, mà để thắp lên một ngọn lửa nhỏ. Bởi vì ngọn đèn dầu leo lét trong căn nhà nghèo năm nào, qua bao nhiêu đêm dài tự học, đã không tắt. Nó cháy sáng qua từng trang sách, từng buổi sáng đạp xe trên con đường bùn lầy, từng chiếc xe buộc dây chuối lăn về nhà trong nắng chiều. Và hôm nay, khi tôi viết những dòng này gửi đến bạn — ngọn lửa ấy vẫn còn đó, chờ tay bạn chạm vào để tiếp tục cháy, sáng hơn, xa hơn, dài hơn cả cuộc đời tôi…

     

Một bộ đồ, một ngọn đèn,

bốn năm đèn thắp, quyết tâm chẳng tàn.

Đường bùn chân bước gian nan,

dây chuối buộc bánh, lòng càng buộc thêm.

***

Nghèo không phải lẽ dừng chân,

khó không phải cớ để thân bỏ trường.

Chữ là ánh sáng soi đường,

học là cánh cửa mở muôn nẻo đời.

***

Gửi người đang bước trên đời,

dù giông dù bão, đừng rời trang thư.

Ngọn đèn dầu thuở còn thơ,

nay thành lửa sáng, đợi chờ tay em.

(Còn tiếp - Phần 5: Trên mái trường Phổ Thông Trung Học Tân Châu - những khó khăn và trắc trở  đang chờ phía trước...)

            Liên Tâm.